Pobierz Atlas dla kultury
Pobierz Atlas dla kultury

Edukacja
kulturowa w sieci

Edukację kulturową w skrócie możemy przedstawić jako proces polegający na przygotowaniu osób do bardziej aktywnego, świadomego, często też krytycznego uczestnictwa w kulturze. Mieści się w niej szereg doświadczeń zarówno o praktycznym charakterze, jak warsztaty, zajęcia w ogrodzie czy dyskusje, jak również mniej aktywizującym, na przykład uczestnictwo w przedstawieniu teatralnym, czy koncercie muzyki klubowej. Tym, co powinno je łączyć, jest tworzenie relacji, dawanie przestrzeni do wymiany opinii, współpracy, a w efekcie zwiększenie poczucia sprawstwa i krytycznego, zaangażowanego uczestnictwa we wspólnotowym życiu. Nawet po przedstawieniu w operze, jeśli dobrze je skonstruować, może odbyć się sąsiedzka narada albo dzielnicowe działanie, dla których punktem wyjścia będzie „Halka” Stanisława Moniuszki.

  • Edukacja kulturowa obejmuje osoby w każdym wieku. Nie jest skierowana tylko do dzieci, a jej celem nie jest wyłącznie edukowanie do sztuki lub kształtowanie nawyków kulturalnych.
  • Typowy i charakterystyczny dla działań z zakresu edukacji kulturowej powinien być proces. Nie jest nim jednorazowy koncert, wykład czy przedstawienie. Wszystkie one powinny tworzyć spójną mozaikę doświadczeń dedykowanych wspólnemu celowi. Ważne są konsekwencja oraz perspektywa rozwoju, czyli wspólna wędrówka z punktu A do punktu B.
  • Nie jest zadaniem łatwym budowanie i podtrzymywanie relacji z uczestnikami wydarzeń kulturalnych ograniczających się tylko do przestrzeni wirtualnej. Narzędzia internetowe mogą jednak być przez nas wykorzystywane, aby w sytuacji wymuszonego dystansu pielęgnować i rozwijać kontakty pomiędzy twórcami (edukatorami, animatorkami kultury) a publicznością (uczestnikami, użytkownikami kultury).
  • Wartością dodaną pracy online, jej rozproszenia (podzielenia się autorstwem) jest większe przejmowanie inicjatywy przez osoby uczestniczące. Udaje się również realizacja kolejnych rzeczy przez same osoby uczestniczące niejako obok głównego nurtu/scenariusza wydarzenia. Jest to właśnie ta sprawczość, o którą również bardzo chodzi w podejściu edukacyjnym/kulturowym.
  • Stosując narzędzia zapośredniczające odbiór, np. prowadząc kamerę i wskazując na określone rzeczy możemy „prowadzić oczy odbiorcy”, mamy większą kontrolę nad tym co widzi widz. Online pozwala to kontrolować – tworzyć niejako scenariusz „edukacyjnego filmu” live. Sytuacja taka ma swoje plusy: osoby uczestniczące w sesjach muzykoterapeutycznych z udziałem osób z niepełnosprawnościami intelektualnymi za pośrednictwem internetu mogą dostrzec elementy muzykoterapii, które mogły były „przegapić” w realu oraz minusy: musimy być świadomi, że w jakimś stopniu manipulujemy patrzeniem uczestnika. Wskazanie „na co patrzeć”, może się znudzić.
  • W przypadku programów kierowanych do najmłodszych, pamiętaj o przeładowaniu narzędziowym dzieci (nauka zdalna), oraz niebezpieczeństwie wyrabiania w nich nawyku korzystania z kultury, edukacji „on demand” tylko w sieci (kultura instant – szybka, niepogłębiona, „na zawołanie”).
  • Każdorazowo gdy wykorzystujesz w sieci wizerunek osób trzecich lub go upubliczniasz dla szerszego grona odbiorców, niezbędne jest pozyskanie zgody na rozpowszechnianie wizerunku. W przypadku dzieci, zgoda taka będzie musiała być udzielona przez rodzica lub opiekuna prawnego. Rozważ uzyskanie takiej zgody już na etapie zapisów na konkretne działania online.

Edukacja kulturowa a dostępność

Translacja, czyli przeniesienie tematów, formatów, zagadnień na język sieci nie jest zadaniem łatwym, powinna także oznaczać zwiększoną uważność na kwestie zapominane często przez działających w sektorze kultury, czyli na kwestie dostępności. Działania w Internecie należy traktować raczej jako nową jakość, kolejny, ważny element aktywności kulturotwórczej. To nie proste przełożenie (1:1) programu, który dotychczas odbywał się w rzeczywistości niewirtualnej.

Wskazówki:

  • Pamiętaj, aby w swoich działać zapewniać dostępność dla osób z niepełnosprawnościami sensorycznymi, osoby niesłyszące, z dysfunkcją wzroku. Uwzględniaj w planach i kosztorysach projektów przygotowanie napisów dla niesłyszących i tłumaczenia dla osób posługujących się Polskim Językiem Migowym. Zadbaj również o audiodeskrypcję dla osób słabowidzących lub niewidomych.
  • Warto również sprawić, by nasza internetowa witryna spełniała wymogi WCAG 2.1. Jest to precyzyjny zbiór wytycznych dotyczących dostępności stron internetowych oraz aplikacji mobilnych. Dostępność oznacza większy nakład pracy i uruchomienie dodatkowych środków, ale staje się standardem, z którego nie warto rezygnować. Praca w sieci z pewnością nie może usprawiedliwiać naszej nieuważności w tym temacie.
  • Praca edukatora kulturowego zawsze powinna zakładać poznanie specyfiki grup i osób. Należy określić ich trudności i bariery w uczestnictwie i starać się je zniwelować w trakcie kontaktu.
  • Dzięki obecności w sieci jesteś w stanie trafić do osób doświadczających niepełnosprawności ruchowych. Osoby mniej mobilne, zamknięte w domach, ale sprawne cyfrowo, mogą istotnie poszerzać grupę twoich odbiorców.
  • Zauważ, że nie jest łatwo przenieść całości działań z zakresu edukacji kulturowej do sieci. Zawsze powinna ci towarzyszyć myśl, że „ciąg dalszy” powinien następować w przyszłości także w świecie realnym. Całkowita i stała wirtualność działań nie jest pożądana, choć umieszczanie treści w internecie i wykorzystywanie materiałów edukacyjnych w pracy online jest możliwe i powinno się odbywać.
  • Jeśli realizujesz działania edukacyjne, kulturowe dla i z osobami z grup wykluczonych (np. osoby starsze zależne lub osoby z niepełnosprawnościami intelektualnymi) warto pomyśleć o tzw. pracy zapośredniczonej. Przykładowo, jeśli w ośrodku lub domu pomocy społecznej jest ktoś (zaprzyjaźniony pracownik, pracownica tej lub innej instytucji/organizacji), to może pomóc w tym „przejściu”. Uruchamia sprzęt, ustawia projektor, podłącza do sieci itd. Pozwoli to choć w minimalnym stopniu kontynuować kontakt i omijać trudności związane z niewiedzą lub brakiem umiejętności cyfrowych.
  • Strefa online może być czasami dobrym początkiem do kontynuowania kolejnych spotkań i działań offline. Przykładowo, niektóre osoby wolą utrzymać dystans na początku, gdyż dzięki temu czują się bezpieczniej. Nie chodzi tutaj nawet o kwestie epidemiczne, po prostu wolą się oswoić z tematem, z osobą/osobami. Kontynuacja współdziałania może z czasem przenieść się do rzeczywistości realnej, ale nie mogłaby ona mieć w ogóle miejsca, gdyby nie pierwsze, bardziej bezpieczne kontakty internetowe.

Rola budowania relacji i strategie współdziałania

Relacja w sieci jest bardziej jednostronna, trudniej o interakcję, o współdziałanie. Jest to duże ograniczenie. Trudności w nawiązywaniu kontaktów (także między uczestnikami) pomoże ci pokonać użycie stworzonych do tego platform. Przykładowo, platforma Discord pozwala na mnogość interakcji o różnym charakterze. Narzędzie to wymaga jednak poznania i zaznajomienia się z nim. Jest rekomendowane do pogłębionej, procesualnej pracy. Wspólnego wyjścia na kawę czy „na fajkę” w przerwie warsztatów z pewnością nie zastąpi, ale pozwoli choć trochę ten brak zniwelować. Więcej informacji na ten temat znajdziesz w dziale Realizacja wydarzeń.

Wskazówki:

  • Pamiętaj, że sieciowanie online wymaga dużo więcej czasu i kogoś, kto ten proces koordynuje.
  • Niezależnie od tego jak bardzo refleksyjnie pracowaliśmy offline, poznanie grupy, z którą chcemy pracować w nowej rzeczywistości (w szerokim tego słowa rozumieniu) jest koniecznością.
  • Rób to konsekwentnie i stale: bardzo detalicznie, wnikliwie, by dostosowywać (jeśli jest to możliwe) narzędzia/kanały do charakterystyki grupy. Są grupy „prostsze” i „trudniejsze” jeśli chodzi o potencjał włączania. Jeśli nie stać nas na zaangażowanie profesjonalnych badaczy i badaczek, warto przynajmniej „dialogować” z osobami wykorzystując dostępne narzędzia internetowe. Już proste formularze dostępne na Google pozwolą dowiedzieć się więcej.
  • Ciekawie pod względem interakcyjności i tworzenia dynamiki procesu edukacyjnego/grupowego sprawdzą się odpowiednie platformy, np. Mentimeter.
  • Pamiętaj, że nie punktowość działań, a ich powtarzalność, cykliczność, „wielodcinkowość” pomogą ci stworzyć relację w sieci z odbiorcami. Zatrzymaj ich dłużej w swojej orbicie, by lepiej realizować postawione cele. Stopniowe wypracowywanie/tworzenie relacji oznacza, że najpierw konieczne jest rozpoznanie nowych warunków, akomodacja, a dopiero potem działanie.
  • Włączanie odbiorców do różnych realizowanych przez nas działań, „tkanie sieci relacji” powinno oznaczać wykorzystanie nie tylko prostej funkcji komentarzy, ale też narzędzi, które pozwalają uczestnikom faktycznie włączać się w proces/wydarzenie (Miro, Mural, Google Docs, video blogi, etc). Uwaga ta odnosi się zarówno do bardziej kameralnych, zamkniętych sytuacji warsztatowych, jak i do większych wydarzeń – np. przedstawień czy performansów.
  • Pamiętaj o współautorstwie, współtworzeniu, o oddawaniu przestrzeni do działania. Możesz na przykład zaproponować prowadzenie przez jakiś czas swojego profilu na Instagramie przez widzów/użytkowników. Robiło tak m.in. BWA Wrocław w ciekawy sposób angażując grono swoich odbiorców. Może to oznaczać np. zmianę formuły/formatu fanpage’a, który prowadzisz z stricte informacyjnego i sprawozdawczego w przestrzeń, na której uwidaczniają się osoby, ich twórczość i idee. Dobrym przykładem angażowania dzieci w Internecie i budowania relacji jest „Spółdzielnia bajek – Tęcza”, realizowana przez Teatr Lalek we Wrocławiu. Dzieci wysyłały swoje rysunki, które były podstawą do dalszych kroków, kontynuacji opowieści, tworzenia przedstawienia.
  • Ciekawym pomysłem lub formą pracy jest grywalizacja, którą niektórzy określają przyszłością edukacji. To angażująca zwłaszcza młode osoby praktyka opierająca się na narzędziach ze świata gier takich jak mikrofabuły, questy, achievementy. Odpowiednia „translacja”, czyli wykorzystanie konceptu gry, jej określonego imaginarium i języka, może pozwolić edukatorom i edukatorkom na zaadaptowanie ich do realizacji różnych zadań. Uważaj na naturalnie mogący się pojawić aspekt rywalizacyjny, który źle moderowany może przynieść wiele szkód.
  • Komunikacja i formy realizacji programu z zakresu edukacji kulturowej

    W edukacji kulturowej komunikacja zawsze jest kluczowa. Jeżeli rozmawiamy o działaniach realizowanych w Internecie, aspekt ten staje się szczególnie ważny. Brak możliwości pracy nad projektami w formie osobistych kontaktów wymusza uruchomienie dodatkowych narzędzi i funkcjonalności. Nie zapominaj także o kompetencjach i umiejętnościach, które trzeba przećwiczyć i wykształcić także w sobie. Komunikację możemy podzielić na wewnętrzną i zewnętrzną. O narzędziach do komunikacji wewnętrznej, czyli komunikatorach, przeczytasz w dziale Narzędzia.

  • Komunikacja zewnętrzna, czyli prowadzenie dialogu z uczestnikami wydarzenia kulturalno-edukacyjnego (przed, w trakcie i po jego zakończeniu) jest nieco bardziej skomplikowana. Musisz uwzględnić nieznajomość określonych narzędzi oraz czas na jego przyswojenie przez odbiorcę. Im bardziej proaktywnie chcesz prowadzić proces (do czego namawiamy w duchu edukacji kulturowej), tym większe musi być zaangażowanie i sprawność po stronie uczestników.
  • Jesteś także odpowiedzialny/-a za animowanie procesów komunikacyjnych. Przed tobą zatem testowanie i wybór, a także uruchamianie najlepszej platformy komunikacyjnej, informowanie o niej uczestników, wprowadzanie (ewentualne przeszkolenie) i zarządzanie (również bazą kontaktów i danymi).
  • Nie możesz liczyć, że samo narzędzie będzie „hulać” jeśli sam/-a na początku nie pomożesz uczestnikom z niego korzystać. Facebookowe grupy stanowią podstawową, najlepiej rozpowszechnioną i znaną, ale nie zawsze jest to idealne rozwiązanie. Poszukaj innych, być może pasują idealnie do twoich działań. Dla przykładu – wspomniana wcześniej plartforma Discord oferuje dużo możliwości, których możesz nie znać. Można na niej dokonywać podziału uczestników według tematów, wątków, a także włączać przypomnienia. Jest to narzędzie dość intuicyjne i pozwala uniknąć bombardowania wszystkich osób wszystkimi informacjami.
  • Bardzo ważne jest dostosowanie narzędzia do grupy/osób. Czasami warto brać pod uwagę nieco starsze, mniej kompletne platformy, jak np. WhatsApp czy Messenger, jeśli okaże się, że odbiorcy czują się dzięki nim swobodniej.
  • Edukacja kulturowa w sieci może się odbywać z wykorzystaniem praktycznie wszystkich istniejących formatów. Niech nie zdziwi cię zatem, że w jej ramach może odbywać się koncert, dyskusja wokół książki czy filmu, warsztat śpiewaczy albo raperski slam. Jak wynika z raportu Przyszłość kultury – badanie poznańskiego sektora, najczęściej wybierane formy działań z zakresu edukacji kulturowej w pierwszej fazie pandemii, wciąż wykorzystywane w pracy animacyjnej/edukacyjnej to:

  • warsztaty online – do ich przeprowadzenia przyda się sprawne posługiwanie się dodatkowymi narzędziami, które są szczegółowo opisane w rozdziale Narzędzia do realizacji wydarzeń,
  • wykłady (w tym webinary) – forma bardziej pasywna, ale jeśli dobrze pomyślana, to dająca także możliwość interakcji/rozmowy na czacie lub w komentarzach,
  • dyskusje online – uczestnictwo w nich pozwala przekraczać granice i zapraszać gości z odległych części Polski czy świata,
  • zamknięte (lub otwarte) grupy dyskusyjne, czyli np. dyskusje wokół książek, filmów, przedstawień teatralnych,
  • słuchowiska i podcasty – bardzo dobrze oceniane i stosunkowo nowe narzędzie pracy animacyjnej/kulturowej. Można zaryzykować stwierdzenie, że konieczność pracy online mocno zaktywizowała polskich kulturotwórców i edukatorki w tym obszarze działalności.
  • Warto zaznaczyć, że to co dzieje się po danym wydarzeniu jest równie ważne jak to, co dzieje się w trakcie jego realizacji. Dyskusja, wymiana opinii powinna być kontynuowana również po oficjalnym zamknięciu warsztatu. Pozwala to demokratyzować sytuację edukacyjną – umożliwia wybrzmienie wielu głosów i perspektyw. Jest także elementem tworzenia relacji, budowania wspólnoty.

    Kiedy warto przenosić edukację kulturową do sieci?

  • gdy dobrze znasz odbiorcę/uczestnika, czyli wiesz czy taka forma pracy/odbioru/uczestnictwa jest dla niego/niej dobra i pożądana;
  • gdy osoba nie jest wykluczona cyfrowo, czyli gdy potrafi obsłużyć sprzęt i oprogramowanie, albo w jej okolicy znajduje się ktoś kto może wprowadzić do internetowego świata;
  • gdy osoba dysponuje określonym kapitałem ekonomicznym, czyli może sobie pozwolić na odpowiedni sprzęt (laptop, głośniki, mikrofon, kamera internetowa, itd). Może to być opcja niewłaściwa, gdy chcemy trafiać w naszej pracy do osób w kryzysie bezdomności, albo nieposiadających odpowiedniego sprzętu;
  • gdy osoba posiada właściwą wiedzę lub dysponuje niezbędnym kapitałem intelektualnym, czyli gdy po prostu nie jest wystraszona nowymi technologiami i jest oswojona ze współczesnymi zmianami;
  • gdy osoba dysponuje odpowiednią przestrzenią/miejscem – nie jest to tylko związane z kwestiami finansowymi, tylko faktyczną materialną/zasobową sytuacją osoby; jeżeli mieszka się na małym metrażu z kilkoma współlokatorami, to może być trudno wygospodarować sobie miejsce na indywidualne doświadczenie warsztatowe.
  • gdy osoba nie doświadcza określonych rodzajów niepełnosprawności, np. intelektualnych, albo neuropoznawczych (np. seniorzy zależni); w takich sytuacjach pomoc osób pośredniczących jest nieoceniona;
  • gdy jesteśmy przygotowani do pracy z osobami z niepełnosprawnościami sensorycznymi lub jesteśmy w kontakcie z odpowiednimi ekspertami/-tkami;
  • O projekcie

    Masz pytania dotyczące nowych technologii? Potrzebujesz wsparcia lub konsultacji? Chcesz żebyśmy wskazali Ci z kim najlepiej współpracować?
    NAPISZ DO NAS!
    Idea i produkcja:
    Paweł Gogołek
    Redakcja:
    Emilia Mazik
    Współredakcja:
    Paweł Gogołek
    Koordynacja:
    Zuzanna Głowacka
    Inicjatywa:
    Marcin Kostaszuk
    Wydawca:
    Fundacja Fast Forward
    Współpraca merytoryczna:
    Zuzanna Głowacka
    Autorka warsztatu wydobywczego i rozdziału „Organizacja wydarzeń online”:
    Emilia Mazik
    Uczestnicy warsztatów:
    Marianna Piskorz, Izabela Rekowska, Aleksandra Sudolska, Radosław Tomasik
    Autor warsztatu wydobywczego i rozdziału „Edukacja kulturowa w sieci”:
    Bartek Lis
    Uczestnicy warsztatów:
    Ewelina Banaszek, Dominika Dopierała, Piotr Maciantowicz, Joanna Pańczak, Joanna Żygowska
    Autorka warsztatu wydobywczego i rozdziału „Artysta w sieci”:
    Agata Wittchen-Barełkowska
    Uczestnicy warsztatów i konsultanci:
    Łukasz Gajdek, Daga Gregorowicz, Hubert Grupa, Piotr Grzywacz, Ewa Kaczmarek, Bartek Wąsik
    Autorzy warsztatu wydobywczego i rozdziału „Narzędzia”:
    Katarzyna Chajbos, Jakub Walczyk
    Uczestnicy warsztatów:
    Zuzanna Głowacka, Marta Górecka-Szymkowiak, Paweł Panfil, Bartosz Stanisławiak, Mikołaj Szymkowiak
    Autorzy rozdziału „Dobre praktyki”:
    Katarzyna Chajbos, Bartek Lis, Emilia Mazik, Jakub Walczyk, Agata Wittchen-Barełkowska
    Konsultacja w zakresie narzędzi komunikacyjnych:
    Joanna Stefaniak
    Konsultacja prawna:
    Witold Kobyłka
    Projekt graficzny i realizacja:
    ROOM33 studio
    Projekt zrealizowany w ramach Spring Break Showcase Festival & Conference 2020
    Projekt finansowany ze środków Miasta Poznania

    Seria zeszytów

    Atlas dla kultury

    Podoba Ci się nasza inicjatywa? Zapoznaj się także z publikacją poświęconą dostępności w kulturze.

    Seria wydawnicza „Atlas dla Kultury” stanowi zbiór podstawowej wiedzy i wskazówek przydatnych podczas planowania i realizacji wydarzeń takich jak: spektakle, performanse, wystawy, pokazy filmowe, festiwale literackie, koncerty, warsztaty itp.

    atlasdlakulury.pl
    Dostępność
    w kulturze
    atlasdlakulury.pl
    Teatr
    i opera
    atlasdlakulury.pl
    Biblioteki
    i festiwale literackie
    atlasdlakulury.pl
    Kino
    atlasdlakulury.pl
    Galerie
    i muzea
    atlasdlakulury.pl
    Wydarzenia
    muzyczne
    atlasdlakulury.pl
    Domy kultury
    i organizacje pozarządowe